دار بيبليون
لویس صلیبا: محققی که در جستجوی انسان، ادیان را درنوردید، نوشته فاروق غانم خداج
خوانشی از یک پروژه دانشگاهی بین روش تطبیقی و تجربه دینی زیسته
در چشمانداز فکری معاصر عرب، لوییس صلیبا به عنوان چهرهای متمایز – نه صرفاً به عنوان یک دینشناس تطبیقی، بلکه به عنوان یک نقشهنگار پدیدارشناختی از امر مقدس – ظهور میکند. پروژه او از مدل توصیفی-تطبیقی کلاسیک فراتر میرود و در عوض به سمت هرمنوتیک وجودی گام برمیدارد که دین را به عنوان یک رویداد انسانی زنده و پویا تلقی میکند، نه مجموعهای بسته از متون جزمی. این مسیر فکری ریشه در یک شرطبندی روششناختی دارد: درک پدیدههای دینی از درون ساختار نمادین و تجربی آنها، قبل از هرگونه طبقهبندی خارجی یا قضاوت پیشینی.
یک ساختار دانشگاهی چند ریشهای: بین جبیل/بیبلوس، پاریس و ریشیک
سلیبا که در جبیل (بیبلوس) لبنان متولد شد، تحصیلات اولیه خود را در آنجا به پایان رساند و سپس مدرک لیسانس ریاضیات و علوم فرانسه را با رتبه ممتاز دریافت کرد. سوابق تحصیلی او نشان دهندهی چندزبانگی عمدی اوست: او دو مدرک از دانشگاه لبنان – در رشتهی زبان و ادبیات عرب و علوم اجتماعی (۱۹۸۴) – دریافت کرد و پس از آن مدرکی در رشتهی مستندسازی و اطلاعات (۱۹۸۵) و تحصیلات تکمیلی در رشتهی زبان عربی (۱۹۸۸) گرفت. این غوطهوری اولیه در علوم انسانی و علوم اطلاعات، رویکرد میانرشتهای بعدی او را نشان داد.
با این حال، بلوغ فکری او در طول تقریباً دوازده سال اقامت در فرانسه متبلور شد. در دانشگاه سوربن، او در سال ۲۰۰۵ با یک اثر دانشگاهی در مورد «تجربهی عرفانی ابویزید بسطامی» به تحصیل خود پایان داد – مطالعهای که تصوف اسلامی را در افق وسیعتر سنتهای تفکر جهانی قرار میداد. پیش از آن، در سال ۲۰۰۱، او از پایاننامهی دیگری در دانشگاه حیدرآباد با عنوان «کهنترین متون وحی ودایی: ریگ ودا، مطالعه، ترجمه و تفسیر» دفاع کرد که نشان دهندهی تعهد اولیه او به ایجاد پل بین میراث معنوی هند و اسلامی است.
با این حال، شکلگیری صلیبا محدود به دیوارهای نهادی نبود. او نزدیک به سه سال را در هند گذراند و مستقیماً با سنتهای زنده درگیر شد: در آشرام سیواناندا در ریشیکش، هاتا یوگا و آدوایتا ودانتا را تمرین کرد، در دارامسالا فلسفه بودایی را آموخت و در معبد طلایی در امریتسار، خود را در اعمال عبادی سیک غرق کرد. به طور مکمل، او علوم اسلامی کلاسیک را در الازهر آموخت و در کنار آموزش سانسکریت در بنارس، زبانهای سریانی و لاتین را نیز فرا گرفت. این تلفیق دقت آکادمیک و تجربه دینی زیسته، سنگ بنای پیشینه علمی متمایز او را تشکیل میدهد.
یک تکیهگاه روششناختی: “درک از درون” به عنوان یک الزام پدیدارشناختی
پروژه فکری سالیبا بر یک اصل روششناختی محوری استوار است: ادیان سیستمهایی نیستند که از یک دیدگاه بیرونی مقایسه شوند، بلکه تجربیات انسانی هستند که نیازمند توصیف همدلانه بر اساس منطق درونی خود هستند. این امر، کار او را در سنت پدیدارشناختی وسیعتری مرتبط با میرچا الیاده و ویلفرد کانتول اسمیت قرار میدهد، در حالی که جهتگیری متمایز بین فرهنگی خود را حفظ میکند.
برای صلیبا، عرفان اسلامی (تصوف) شاخهای فرعی از فقه نیست، بلکه افقی وجودی و شناختی است که از مرزهای اعتقادی فراتر میرود. به همین ترتیب، او به هندوئیسم، بودیسم و سیکیسم نه به عنوان مصنوعات عجیب و غریب، بلکه به عنوان جهانهای معنوی منسجمی نگاه میکند که معانی آنها به وضوح از درون سنتهای خودشان پدیدار میشود.
برای مثال، خوانش او از کتاب الهند بیرونی، برجسته میکند که چگونه این دانشمند مسلمان قرون وسطایی به دنبال درک کیهانشناسی هندو از طریق چارچوب مفهومی خود بود، نه از طریق جدالهای کلامی. صلیبا این را به عنوان یک درس روششناختی پایدار برای دینشناسی تطبیقی معاصر ارائه میدهد.
او جهتگیری علمی خود را در یک جمله مختصر خلاصه میکند:
«در مطالعه ادیان، من به دنبال فهمیدن هستم، نه قضاوت کردن.»
این رویکرد به جای پیشنهاد نسبیگرایی غیرانتقادی، درک را قبل از ارزیابی در اولویت قرار میدهد و به سنتهای دینی اجازه میدهد تا قبل از اینکه در معرض تحلیل تطبیقی قرار گیرند، با اصطلاحات خودشان مواجه شوند.
یک اثر فکری پربار و چند رشتهای
طبق کتابشناسی منتشر شده از او، صلیبا تقریباً نود کتاب در زمینههای تصوف، اندیشه هندی، دین تطبیقی، تاریخ لبنان و مطالعات اسلامی-مسیحی تألیف کرده است.
از جمله آثار قابل توجه او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
– دایرهالمعارف آیورودا
– هندوئیسم و تأثیر آن بر اندیشه اسلامی به روایت بیرونی
– نسطوریان و اسلام
– معراج در آگاهی عمومی
– کمال جنبلاط یوگی
کتاب اخیر به ویژه به دلیل تفسیر کمال جنبلاط از طریق یک دیدگاه معنوی و تأملی به جای صرفاً از طریق میراث سیاسی او، قابل توجه است و خوانشی جایگزین از رشد فکری او ارائه میدهد.
بیشتر این آثار از طریق انتشارات بایبلیون در بیبلوس، یک انتشاراتی که نقش مهمی در … داشته است، منتشر شدهاند.
برجستهترین پژوهش در زمینه دین تطبیقی.
فعالیتهای دانشگاهی و مشارکت بینالمللی
صلیبا سخنرانیهایی ایراد کرده و در کنفرانسهایی در سراسر لبنان، فرانسه، هند، هلند و ایران شرکت داشته است.
او به عنوان مدرس، مدیر تحقیقات و سرپرست دکترا در دانشگاه یسوعیون بیروت خدمت کرده است، جایی که کار دانشگاهی او همچنان به توسعه مطالعات تطبیقی ادیان کمک میکند.
مطالعه انتقادی: بین همدلی و فاصله انتقادی
گرایش پدیدارشناختی صلیب یک سوال روششناختی اساسی را مطرح میکند که مدتهاست محققان دین را به خود مشغول کرده است: چگونه میتوان درک همدلانه را با فاصله انتقادی ترکیب کرد؟
کار او پیوسته رویکرد به سنتهای دینی از درون را قبل از حرکت به سمت تفسیر تطبیقی ترجیح میدهد. اگرچه این امر بینش قابل توجهی در مورد تجربه زیسته دینی ارائه میدهد، اما همچنین مستلزم هوشیاری روششناختی مداوم است تا اطمینان حاصل شود که تحلیل علمی از نظر تحلیلی دقیق باقی میماند.
اهمیت سهم صلیب دقیقاً در مشارکت او با یکی از بحثهای پایدار در مطالعات دینی مدرن نهفته است: رابطه پویا بین توصیف و تفسیر، مشارکت و مشاهده، تحقیق تاریخی و درک وجودی.
بنابراین، آثار او را میتوان در کنار گفتگوهای گستردهتر در اندیشه دینی معاصر عرب در مورد رابطه بین تحلیل متنی، نقد تاریخی و معنویت زیسته مطالعه کرد.—
نتیجهگیری: به سوی چشماندازی نوین از مطالعات دینی
از جبیل تا پاریس، از ریشیکش تا بنارس، لوییس صلیبا مسیر فکریای را توسعه داده است که شکلگیری دانشگاهی چند رشتهای را با تعامل گسترده و دست اول با سنتهای دینی متنوع ترکیب میکند.
پژوهشهای او خوانندگان را دعوت میکند تا دین را به عنوان یک تجربه انسانی متکثر و عمیقاً انسانی – تجربهای که شایسته است قبل از بررسی از طریق تحلیل تطبیقی، از درون درک شود – مورد بررسی مجدد قرار دهند.
با انجام این کار، آثار او به گفتگوی مداوم در مورد آینده مطالعات دینی در جهان عرب کمک میکند و نشان میدهد که پژوهش دقیق و گشودگی واقعی به تجربه دینی نباید در مقابل هم قرار گیرند. در عوض، آنها میتوانند با هم چارچوب غنیتری برای درک سنتهای معنوی متنوع بشریت فراهم کنند.
فاروق غانم خداج، 26 ژوئن 2026
نویسنده و محقق لبنانی در ادبیات و اندیشه انسانی